Vàng Da Và Các Nguyên Nhân Thường Gặp Tại Gan

[banner id="7762"]

Vàng Da Và Các Nguyên Nhân Thường Gặp Tại Gan

Hiện tượng vàng da không chỉ đơn giản là nước da có màu vàng mà niêm mạc, kết mạc mắt cũng có thể chuyển sang vàng. Tình trạng vàng da là dấu hiệu quan trọng để nhận biết các bệnh về gan, mật hoặc các bệnh lý nguy hiểm khác. Hãy cùng THtea Shop tìm hiểu nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng vàng da và các bệnh lý liên quan nhé!

1. Vàng da là gì? Nguyên nhân gây vàng da?

Tình trạng da và kết mạc mắt có màu màu được gọi là vàng da. Nguyên nhân của vàng da là do nồng độ bilirubin trong máu tăng cao. Bilirubin là một sắc tố màu vàng cam hình thành do sự giáng hóa nhân heme – thành phần quan trọng của tế bào hồng cầu.

  • Màu vàng xuất hiện trên da và kết mạc chính là màu đặc trưng của bilirubin.
  • Khi nồng độ bilirubin máu cao, nước tiểu thường đậm màu, các vết bầm tím có màu vàng và xuất hiện sự đổi màu trên kết mạc mắt trước rồi đến da.

1.1. Chuyển hóa Bilirubin trong cơ thể như thế nào?

  • Bilirubin gián tiếp (Bilirubin GT)

Bilirubin là sản phẩm của quá trình thoái hóa Heme – một thành phần của Hemoglobin hồng cầu. Khi những hồng cầu già hoặc có bất thường sẽ bị loại bỏ khi đi qua vùng lưới nội mạc võng mô như gan, lách, tủy xương tạo ra bilirubin. 

Bilirubin này được gọi là Bilirubin gián tiếp (Bilirubin GT) là dạng không tan trong nước và gây độc với cơ thể. Chúng liên kết với albumin ( một loại protein có trong huyết tương) để dễ dàng di chuyển tới gan.

  • Bilirubin trực tiếp (Bilirubin TT)

Tại gan, bilirubin được hấp thu và chuyển hóa trực tiếp bằng phản ứng liên hợp với acid  Glucuronic thành bilirubin diglucuronide nhờ enzyme glucuronyl transferase có trong ty thể. Bilirubin sau chuyển hóa được gọi là Bilirubin trực tiếp (Bilirubin TT) hay là Bilirubin liên hợp.

Bilirubin TT tan được trong nước, phần lớn được bài tiết vào vi quản mật cùng với các thành phần khác của dịch mật rồi đi xuống ruột non và tiếp tục xuống ruột kết mà không bị tái hấp thu như các acid mật.

Tại ruột kết, Bilirubin TT được các vi khuẩn đường ruột chuyển hóa thành Urobilinogen không có màu, rồi bị oxy hóa tạo thành urobilinstercobilin. Urobilin sẽ được bài tiết qua thận, làm nước tiểu có màu vàng nhạt, còn stercobilin sẽ được bài tiết qua phân khiến phân có màu nâu đặc trưng.

Và một lượng rất nhỏ (~1%) urobilinogen được tái hấp thu lại nhờ chu trình gan-ruột để tiếp tục phân giải ở gan và lại tiết vào mật.

Vàng da do nồng độ bilirubin máu cao

Chuyển hóa Bilirubin trong cơ thể

Khi quá trình chuyển hóa Bilirubin bị rối loạn thường dẫn đến hậu quả làm tăng Bilirubin toàn phần huyết thanh, chúng sẽ xâm nhập và tích trừ tại các mô gây vàng da. Vậy, tình trạng Bilirunbin bình thường như thế nào?

1.2. Bilirubin khi bình thường và bất bình thường

Nồng độ Bilirubin toàn phần trong máu là tổng nồng độ Bilirubin GT (70%) và Bilirubin TT (30%), được viết như sau:

Bilirubin toàn phần = Bilirubin trực tiếp kết hợp với Bilirubin gián tiếp 

Khi bình thường:

  • Ở trẻ lớn và người lớn:
    • Bilirubin trực tiếp từ: 0 – 0.3 mg/dL
    • Bilirubin toàn phần từ: 0.3 – 1.9 mg/dL
    • Bilirubin gián tiếp: 0,1 – 1,0 mg/dL.
  • Ở trẻ sơ sinh:
    • Bilirubin < 5 mg/dl, nhưng hơn 60% trẻ sơ sinh mắc bệnh vàng da và lượng bilirubin hơn 5 mg/dl.

Chỉ số bilirubin máu được coi là bất thường khi:

  • Bilirubin trực tiếp >  0,3 mg/dL
  • Bilirubin toàn phần > 1,9 mg/dL.
Xét nghiệm Bilirubin máu

Xét nghiệm Bilirubin máu

Kết quả này phù hợp với đàn ông trưởng thành hơn và thay đổi nhẹ tùy vào phòng thí nghiệm. Và kết quả cũng có thể bị ảnh hưởng bởi một vài loại thức ăn nhất định, một số loại thuốc đang sử dụng và quá trình luyện tập nặng nhọc.

1.3. Các nguyên nhân gây tăng Bilirubin máu

Tình trạng vàng da có nhiều nguyên nhân, có thể do dung nạp quá nhiều thực phẩm chứa β-carotene như cà rốt, cà chua, đu đủ,… hoặc do tác dụng phụ của một số thuốc, nhưng chủ yếu, vàng da xảy ra là do sự tăng cao nồng độ bilirubin trong máu. Trong lâm sàng, hội chứng vàng da được chia làm 3 nhóm nguyên nhân gồm:

  • Vàng da trước gan: do tán huyết
  • Vàng da tại gan: do viêm gan, suy giảm chức năng gan
  • Vàng da sau gan: thường do ứ mật, tắc mật.

2. Các nguyên nhân gây vàng da

Vàng da là bình trạng da và kết mạc mắt, đáy lưỡi có màu vàng bất thường, biểu hiệu roc hơn ở vùng lòng bàn tay, da mặt, nguyên nhân chính là do tăng Bilirubin máu. Tình trạng vàng da có thể là dấu hiệu của những bất thường về máu, về gan hoặc mật, nên không thể xem nhẹ.

Tuy vậy, không thẻ dựa vào mức độ vàng da để đánh giá tình trạng nguy hiểm hay mức độ diễn biến của bệnh được

2.1. Vàng da trước gan do tán huyết

Tán huyết hay tan máu là nguyên dẫn dẫn đến tình trạng số lượng hồng cầu bị phá hủy tăng lên bất thường, từ đó dẫn đến tình trạng tăng Bilirubin máu gây vàng da. Hiện tượng vàng da do tán huyết có hai nguyên nhân chính, nguyên nhân do hồng cầunguyên nhân ngoài hồng cầu với các biểu hiện lâm sàng như:

  • Vàng da từng đợt và không kèm theo cảm giác ngứa ngáy
  • Phân và nước tiểu có màu vàng sậm
  • Có tình trạng thiếu máu kèm lách to, gan to tương ứng với từng đợt tan huyết
  • Sốt và đau tức vùng hạ sườn phải âm ỉ, xuất hiện ứng với từng đợt vỡ hồng cầu.

2.1.1. Nguyên nhân do hồng cầu

Bất thường màng hồng cầu (hồng cầu hình cầu, hồng cầu hình bầu dục) là những rối loạn màng hông cầu bẩm sinh khiến hồng cầu dễ bị vỡ khi di chuyển trong cơ thể.

Thiếu men G6PD là một khiếm khuyết liên quan đến nhiễm sắc thể giới tính X, khiến hồng cầu dễ bị tác động với các tác nhân oxy hóa, làm giảm thời gian sống của hồng cầu. Hiện tượng tan máu xảy ra sau những kích thích như bị sốt, nhiễm virus hoặc nhiễm khuẩn cấp hay nhiễm toan do tiểu đường.

Bệnh huyết sắc tố (Thalassemie, HbE) là bất thường về di truyền liên quan đến cầu trúc một trong các chuỗi globlin của phân tử Hemoglobin trong hồng cầu.

Hình ảnh hồng cầu bất thường trong máu

Hình ảnh hồng cầu bất thường trong máu

2.1.2. Nguyên nhân ngoài hồng cầu

Nguyên nhân miễn dịch

  • Bất đồng nhóm máu mẹ con

Có sự bất đồng nhóm máu mẹ con gây vàng da và có thể có biến chứng nguy hiểm ở trẻ sơ sinh. Vì lý do nào đó, trong quá trình mang thai, khiến máu của thai nhi đi vào trong máu của người mẹ, làm khởi động quá trình tạo ra kháng thể ở người mẹ.

Kháng thể này qua hàng rào nhau thai, bám lấy và làm tan hồng cầu ở người con. Hiện tượng bất đồng nhóm máu được chi làm hai loại: Bất đồng nhóm máu ABOBất đồng nhóm máu hệ Rh. Trong đó, bất đồng nhóm máu hệ Rh đặc biệt nguy hiểm, có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm trên thai nhi, thậm trí là xảy thai.

  • Khi truyền nhầm nhóm máu gây phản ứng miễn dịch

Tai biến truyền máu xảy ra khi truyền nhầm nhóm máu gây phản ứng miễn dịch làm tan máu. Tuy nhiên, nhờ những tiến bộ vượt bật của y học, hiện tượng vàng da do tai biến truyền máu ngày nay rất hiếm gặp và không đáng lo ngại.

  • Không rõ nguyên nhân hoặc sau khi bị nhiễm siêu vi

Tán huyết tự miễn xảy ra không rõ nguyên nhân hoặc sau khi bị nhiễm siêu vi, nhiễm trùng hoặc do một số loại thuốc khiến cơ thể sản sinh ra tự kháng thể chống lại các kháng nguyên có trên hồng cầu gây ra tan máu, vàng da.

Có hai loại là Huyết tán tự miễn do kháng thể nóng (tự kháng thể lớp IgG, hồng cầu bị phá hủy chủ yếu ở lách) và huyết tán tự miễn do kháng thể lạnh (tự kháng thể lớp IgM, hống cầu bị phá huyr chủ yếu khi đi qua gan).

Nguyên nhân không do miễn dịch

  • Nhiễm trùng, nhiễm khuẩn huyết

Nhiễm trùng, nhiễm khuẩn huyết một số loại vi sinh vật khi xâm nhập vào cơ thể người có thể gây hiện tượng tan máu. Cần đặc biệt chú ý đến nhiễm Ký sinh trùng sốt rét sống ký sinh trong tế bào hồng cầu, khi chúng đủ lớn sẽ phá hủy tế bào hồng cầu và ồ ạt thoát ra gây tan máu từng đợt, kèm các cơn sốt và rét run. Các biểu hiện chung thường gặp là cơn sốt rét, vàng da, gan to, lách to.

  • Bị cường lách

Cường lách làm tăng tình trạng phá hủy các tế bào máu (kể cả các tế bào bình thường) khi chúng di chuyển qua lách, gây tăng tình trạng phá hủy hồng cầu tự đó gây vàng da.

  • Van nhân tạo 

2.2. Vàng da tại gan do liên quan tới tế bào gan

Nhóm bệnh lý liên quan đến tế bào gan là nguyên nhân chính gây vàng da ở người trưởng thành. Do chức phận của các tế bào gan bị ảnh hưởng dẫn đến tình trạng không thể chuyển hóa và đào thải lượng bilirubin khiến lượng bilirubin bị ứ lại và tăng cao trong máu gây vàng da.

Để tiện cho quá trình điều trị, người ta chia vàng da tại gan làm 5 loại:

  • Viêm gan tối cấp
  • Viêm gan bán tối cấp
  • Viêm gan cấp
  • Viêm gan mạn
  • Xơ gan

2.2.1. Viêm gan thể tối cấp

Vàng da, hôn mê do bệnh não gan

Hôn mê do bệnh não gan

Biểu hiện

Bệnh tiến triển nhanh, diễn tiến dưới 2 tuần và rất nguy hiểm bởi các 5 triệu chứng:

  • Sốt cao 40-41 độ C
  • Gan teo
  • Da chuyển vàng sậm
  • Có tình trạng chảy máu, xuất huyết
  • Bệnh não gan

Nguyên nhân

Nguyên nhân của viêm gan tối cấp thường rất khó xác định, có thể là sau khi nhiễm một số loại virus viêm gan, tiếp xúc với một số loại chất độc hoặc tổn thương gan gây ra bởi các loại thuốc.

Mức độ nghiêm trọng của bệnh cũng tùy thuộc vào nhiều yếu tố như cơ địa của mỗi người, hệ thống miễn dịch của cơ thể và tình trạng sử dụng rượu bia của người bệnh. Bệnh rất nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời với tỉ lệ tử vong cao, lên đến 80%.

2.2.2. Viêm gan bán tối cấp

Viêm gan bán tối cấp là tình trạng viêm gan được quy định với diễn tiến từ 2 đến 4 tuần. Tuy không nguy hiểm bằng thể tối cấp, song cũng rất đáng sợ nếu người bệnh không được điều trị kịp thời.

2.2.3. Viêm gan cấp

Viêm gan cấp là tình trạng viêm gan với diễn tiến không quá 6 tháng, kèm hội chứng suy tế bào gan không rõ và xuất hiện tình trạng vàng da sau khi sốt đã giảm. Các nguyên nhân gây viêm gan cấp phải kể đến như: viêm gan virus hay còn gọi là viêm gan siêu vi, do vi trùng (Leptospira, thương hàn,…) với các hội chứng nhiễm trùng thấy rõ và triệu chứng vàng da xuất hiện vào giai đoạn muộn của bệnh, viêm gan do thuốc, viêm gan do rượu

Viêm gan cấp siêu vi, hay các tình trạng viêm gan cấp do các nguyên nhân khác đều trải qua 4 giai đoạn sau:

  • Giai đoạn 1: Ủ bệnh

Giai đoạn virus xâm nhập vào cơ thể, không gây ra các triệu chứng

  • Giai đoạn 2: Khởi phát

Xuất hiện các triệu chứng mơ hồ, không điển hình như chán ăn, mệt mỏi, buồn nôn, nôn. Thường có hiện tượng sốt nhẹ, đau ở vùng bụng trên bên phải

  • Giai đoạn 3: Toàn phát

Sau khoảng 3 – 10 ngày từ khi xuất hiện các triệu chứng đầu tiên. Nước tiểu có màu vàng sậm, phân có thể bạc màu. Kế tiếp là hiện tượng vàng da, vàng mắt, gan và lách có thể hơi to nhẹ. Đồng thời, các triệu chứng khó chịu ở giai khởi phát biến mất nên dễ khiến người bệnh chủ quan.

  • Giai đoạn 4

Phục hồi – khoảng 2 – 4 tuần, tình trạng vàng da dần biến mất, người bệnh có cảm giác thèm ăn trở lại và người bệnh sẽ tự khỏi trong khoảng 4 – 8 tuần sau khi xuất hiện những triệu chứng đầu tiên.

2.2.4. Viêm gan mạn

Vàng da do xơ gan

Vàng da do xơ gan

Viêm gan mạn là tình trạng gan bị tổn thương kéo dài, không thể tự hồi phục, nguyên nhân chính thường do siêu vi, rượu bia, một số loại thuốc. Tình trạng viêm gan mạn rất khó nhận ra vì không có những biểu hiện rầm rộ, ngoài các triệu chứng vàng da, người bệnh thường hay mệt mỏi, cơ thể suy nhược, ăn uống kém, hay bị rối loạn tiêu hóa.

Khi nhận ra, bệnh thường tiến triển đến giai đoạn muộn như xơ gan hoặc ung thư gan.

  • Xơ gan là quá trình mà các tổ chức gan bị thay thế bởi các mô sẹo, làm suy giảm chức năng gan từ từ, rất khó phát hiện. Ngoài vàng da, bệnh nhân có những triệu chứng của hội chứng suy tế bào gan, hội chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa. Vì khi xơ gan có vàng da nghĩa là bị suy các tế bào gan hoạt động và có tiên lượng xấu.
  • Ung thư gan có vàng da ở giai đoạn cuối, tổng trạng suy sụp thấy rõ.

2.2.5. Áp xe gan

Áp xe là tên gọi chỉ một tổ chức viêm nhiễm, khu trú tập trung thành một khối mềm, trong chứa nhiều mủ vi khuẩn, xác bạch cầu và các mảnh vụn. Áp xe gan là ổ áp xe bên trong cơ thể, tại gan. Những người bị áp xe gan do vi trùng thường có những triệu chứng: 

  • Các triệu chứng của nhiễm trùng rõ rệt, sốt rét kèm lạnh run
  • Đau vùng hạ sườn phải dữ dội
  • Vàng da sậm màu
  • Gan to, đau, mật độ mềm

Tuy nhiên, nếu khối áp xe là do trùng amip thì sẽ không có hiện tượng vàng da, nếu hiện tượng vàng da xuất hiện tức là có bội nhiễm vi trùng khác.

2.3. Vàng da sau gan do ứ mật, hội chứng tắc mật

Khi nồng độ Bilirubin tăng cao trong máu sẽ gây vàng da. Mà Bilirubin lại được cơ thể đào thải chủ yếu qua dịch mật ra phân, nên, khi bị ứ mật, tắc mật thì Bilirubin sẽ không được loại bỏ khỏi cơ thể, gây vàng da. Các dấu hiệu điển hình của hội chứng tắc mật gồm:

  • Vàng da do tăng Bilirubin trong máu, trong mỡ
  • Ngứa do ứ đọng muối mật (có thể sớm hơn vàng da)
  • U vàng, ban vàng dưới da do tăng cholesterol
  • Nước tiểu có màu vàng sậm do có sự tăng thải Bilirubin GT
  • Phân bạc màu do tắc mật
  • Tiêu chảy mỡ do thiếu muối mật nên không tiêu hóa được mỡ
  • Tắc mật ngoài gan: gan to, đau, chắc, bờ tù, túi mật to

Có 3 trường hợp tắc mật ngoài gan là tắc nghẽn trong lòng ống mật, bệnh lý trên thành ống mậtbệnh lý bên ngoài chèn vào đường mật.

2.3.1. Tắc nghẽn lòng ống mật

Mật được gan sản xuất ra sẽ được dồn lại, tích góp và cô đặc lại trong túi mật. Khi tiêu hóa thức ăn, mật sẽ được tiết vào phần đầu ruột non qua ống dẫn mật nhờ sự co bóp nhịp nhàng của túi mật. Khi bị tắc nghẽn lòng ống mật, người bệnh có biểu hiện chung của hội chứng tắc mật (đã kể trên).

Ngoài các dấu hiệu kể trên, người bệnh còn có biểu hiện vàng da theo từng đợt và thay đổi theo thời gian, nếu lòng ống mật bị tắc nghẽn hoàn toàn sẽ gây ra những cơn đau quặn mật. Nguyên nhân chủ yếu gây ra sự tắc nghẽn trong lòng ống dẫn mật là sỏi mật hoặc giun chui ống mật,…

2.3.2. Bệnh lý trên thành ống mật

Nhiễm trùng đường mật và ung thư đường mật là 2 bệnh lý trên thành ống mật gây ra sự tắc mật. Ung thư đường mật gây tình trạng vàng da tăng dần theo thời gian, tuy nhiên người bệnh không bị sốt và đau.

Còn nhiễm trùng đường mật được đặc trưng bởi tam chứng charcot – với sự xuất hiện lần lượt của đau, sốt rồi vàng da:

  • Đau quặn mật: cơn đau xuất hiện đột ngột ở vùng hạ sườn phải có thể lan lên vai phải hoặc phía sau lưng. Cảm giác đau quặn, không thể thở nổi, đau tức, đè nặng do túi mật co bóp mạnh, nhiều hơn để đẩy dịch mật đi xuống.
  • Sốt là triệu chứng điển hình của các bệnh nhiễm trùng. Người bị viêm tắc đường mật có những cơn sốt cao đi kèm với tình trạng rét run.
  • Vàng da tắc mật do mật bị tắc nghẽn nên Bilirubin không được đào thải, từ đó gây vàng da. Mức độ vàng da phụ thuộc và mức độ tắc nghẽn.
    Vàng da do tắc mật

    Vàng da do tắc mật

2.3.3. Bệnh lý từ ngoài chèn vào đường mật

Các bệnh lý từ bên ngoài chèn ép vào ống dẫn mật cũng có thể gây tắc mật như ung thư đầu tụy, u bóng Vater… Người bệnh có những triệu chứng của hội chứng tắc mật, vàng da không kèm đau bụng và bị sụt cân không rõ nguyên nhân.

>>> Xem thêm các bài viết liên quan:

Vàng Da Trước Gan – Bệnh Lý Nguy Hiểm Chớ Nên Coi Thường

Dấu Hiệu Gan Không Tốt Tiềm Ẩn Nhiều Nguy Cơ Bệnh Lý Về Gan

Trên đây là nguyên nhân gây vàng da và các bệnh lý liên quan đến vàng da. Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, vui lòng liên hệ  HOTLINE 18006091 để được tư vấn thêm. THTea Shop đồng hành cùng sức khỏe của bạn!

Chia sẻ bài viết


DMCA.com Protection Status
You cannot copy content of this page
Contact Me on Zalo
1800 6091